Το θέμα αυτού που αποκαλώ «πραγματικό χρόνο» παρουσιάστηκε προηγουμένως στην ανάρτηση 25 («Πραγματικός χρόνος» στο Πάρκο της Νίκης).
Αυτό είναι ουσιαστικά ανάλογο με τον «θείος λειτουργικός χρόνος», τον οποίο περιγράφω ως τον «τόπο» όπου βρίσκεσαι μέσα στον «χρόνο» όταν είσαι παρών ως μια αρμονική ενότητα πνεύματος, ψυχής και σώματος (δηλαδή ως το «πραγματικό Εγώ»), ενώ τελείς σε κατάσταση τριαδικής κοινωνίας με τον «πλησίον» (δηλαδή «αγαπώντας τον πλησίον σου ως εαυτόν») και διατηρείς μια προσευχητική στάση (δηλαδή, έχεις επίγνωση ότι το πνεύμα σου πλημμυρίζει από την αγάπη του Δημιουργού, που πέφτει συνεχώς πάνω μας σαν βροχή).
(α). Η Βασιλεία του Θεού είναι μέσα σας. (Λουκάς 17:20)
Εννοείται ότι ο «πραγματικός χρόνος» είναι εκ φύσεως υποκειμενικός και διαφέρει από την ψευδαίσθηση του «αντικειμενικού χρόνου» μετρημένο με ένα ρολόι που χτυπά. Και αυτή η αντίθεση ανάμεσα στον «πραγματικό χρόνο» και τον «χρόνο του ρολογιού» είναι ιδιαίτερα έντονη στο κοινωνικό πλαίσιο του «μηχανιστικού καπιταλισμού», όπου «ο χρόνος είναι χρήμα».
Η προσπάθεια ενός αμαρτωλού που αγωνίζεται να ζήσει ως Ορθόδοξος Χριστιανός —που αγωνίζεται να *γίνει* ο ίδιος η προσευχή του— μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να ερμηνευθεί ως προσπάθεια να ζει κανείς στον «πραγματικό χρόνο». Πρόκειται για έναν «τόπο» μέσα στον εαυτό σου (έχοντας πάντα κατά νου ότι «η Βασιλεία του Θεού εντός υμών εστί» – Λουκ. 17:20).
Οι διαπροσωπικές δυνάμεις της «βαρύτητας της σάρκας» θα τείνουν πάντα να σε αποσπούν από αυτόν τον εσωτερικό «τόπο» και να σε οδηγούν σε μια κατάσταση έλλειψης αρμονίας, όπου το ίδιον θέλημα, τα αρνητικά συναισθήματα και κάθε είδους περισπασμοί παρασύρουν την προσοχή σου (που ταυτίζεται με την αγάπη σου) πίσω στη το βασίλειο του ρολογιού που χτυπά. Ωστόσο, παρά αυτή την αναπόφευκτη τάση του κόσμου γύρω σου, και με βάση τη δική μου εμπειρία, παραμένει εφικτό να διατηρηθείς στον «πραγματικό χρόνο» μέσα από την ενεργό άσκηση της αγάπης προς τον πλησίον «ως εαυτόν».
(β). Η Σομπορνόστ είναι καθοριστικής σημασίας για την ορθόδοξη χριστιανική κοινωνία.
Το κεντρικό χαρακτηριστικό της ορθόδοξης πνευματικής εργασίας είναι ότι το πνεύμα μεταμορφώνει τη σάρκα. Στο μεταφορικό μου πλαίσιο, αναφέρομαι στις διαπροσωπικές ενέργεια της σάρκας ως το «μαύρο» και στις ενέργεια του πνεύματος ως το «μπλε». Έτσι, το «μπλε» μπορεί να μεταμορφώσει το «μαύρο» και πράγματι αυτό ακριβώς συμβαίνει όταν «αγαπάς τον πλησίον σου ως εαυτόν» – κατά την άποψή μου, μερικές φορές μεταμορφώνεται το δικό σου «μαύρο», άλλες φορές εκείνο του «πλησίον» και συχνά και τα δύο. Μου αρέσει να αντιλαμβάνομαι αυτή τη διαδικασία ως μοιράζοντας την αγάπη του Δημιουργού, η οποία βεβαίως δεν «ανήκει» σε εμένα.
Στις πνευματικά αποσυνδεδεμένες κοινωνίες του «μηχανιστικού καπιταλισμού», που προάγουν τον εγωισμό και έναν «μηχανιστικό» τρόπο ζωής με το δόγμα «ο χρόνος είναι χρήμα», είναι σχεδόν αδύνατο να ζει κανείς σε «πραγματικό χρόνο», διότι ο μόνος τρόπος για να το επιτύχει είναι να «κολυμπήσει αντίθετα στο ρεύμα» εντός του κοινωνικού πλαισίου. (Το θέμα αυτό αναλύεται στην 5η ανάρτηση: Η Προσευχή του Είμαι εν Χριστώ στο στήθος.)
Ωστόσο, χάρη στα εναπομείναντα ίχνη της «sobornost» (συνοδικότητας/κοινωνίας εν πνεύματι) στη Ρωσία, είναι (τουλάχιστον προς το παρόν) εφικτό να προσπαθεί κανείς να ζει σε «πραγματικό χρόνο» ενώ «κολυμπά με το ρεύμα» της ρωσικής κοινωνίας. Αυτό είναι, φυσικά, απείρως ευκολότερο από το να «κολυμπά αντίθετα στο ρεύμα». Και αυτό υπογραμμίζει τον λόγο για τον οποίο η διατήρηση –ή, ορθότερα, η αποκατάσταση– της «sobornost» στη ρωσική κοινωνία είναι κρίσιμης σημασίας: αποτελεί την οδό για την αποκατάσταση μιας αναπτυξιακής πορείας προς μια σύγχρονη εκδήλωση της «Αγίας Ρως», όπου η Ορθόδοξη Εκκλησία και ο λαός ουσιαστικά συγχωνεύονταν σε ένα σώμα.
(γ). Η αποκατάσταση της «σομπορνόστ» στη ρωσική κοινωνία απαιτεί πολύ ενεργή προσπάθεια.
Από την οπτική γωνία ενός ορθόδοξου μετανάστη στη Ρωσία, βλέπω πόσο πολύτιμα είναι τα εναπομείναντα απομεινάρια της *σομπορνότητας* εδώ — έχω δει προσωπικά πόσο πιο εύκολο είναι να ζεις σε «πραγματικό χρόνο» εδώ σε σύγκριση με τη Δύση. Αλλά βλέπω επίσης ότι η Ρωσία κινείται προς τον ίδιο ακριβώς «μηχανικό καπιταλισμό» που έχει μετατρέψει τις δυτικές κοινωνίες σε πνευματικές ερήμους. Η αποκατάσταση της «sobornost» στα επίπεδα του 1991 στη ρωσική κοινωνία θα απαιτήσει μια πολύ ενεργή προσπάθεια εκ μέρους των πιστών που εκκλησιάζονται, οι οποίοι κατανοούν τι σημαίνει «πραγματικός χρόνος» και ποιο έργο οφείλουν να επιτελέσουν στον εαυτό τους για να φτάσουν σε αυτό το σημείο.
Το έργο του να ζει κανείς σε «πραγματικό χρόνο», «κολυμπώντας με το ρεύμα» της ρωσικής κοινωνίας, ταυτίζεται με το έργο του να ΕΙΝΑΙ εκείνη η «δόση ζύμης που φουσκώνει όλο το μείγμα» (Ματθαίος 13:33) — θέμα που αναλύθηκε στην ανάρτηση 17, «Το φαινόμενο «μέτρο μαγιάς». Περιγράφω αυτό το έργο ως την προσπάθεια να ΕΙΜΑΙ η ίδια μου η προσευχή μέσα στο «ευλογημένη μέση», το οποίο —λόγω των εναπομεινάντων ιχνών της «sobornost» (συνοδικότητας/κοινωνίας εν πνεύματι)— εξακολουθεί να υφίσταται στη Ρωσία, σε αντίθεση με τη «μηχανιστική καπιταλιστική» Δύση. Το «ευλογημένη μέση» είναι ο λίγο-πολύ ενιαίος πνευματικός «χώρος» ανάμεσα στους «δύο κόσμους» του άνδρα και της γυναίκας, οι οποίοι καθορίζονται από τη «βαρύτητα της σάρκας». Το «μαύρο» εκδηλώνεται διαφορετικά στους άνδρες και στις γυναίκες. Κατά την άποψή μου, τουλάχιστον στη Ρωσία, οι γυναίκες τείνουν να προβάλλουν τον εαυτό τους μέσω του «μπλε» τους, ενώ το «μαύρο» τους λειτουργεί ως ένα είδος συμπληρωματικού «αντι-μαύρου» απέναντι στους άνδρες, οι οποίοι τείνουν να προβάλλουν τον εαυτό τους μέσα από το «μαύρο». Φυσικά, και οι άνδρες διαθέτουν το «μπλε» στοιχείο. Ωστόσο, στη δομή της ρωσικής κοινωνίας, οι «δύο κόσμοι» του άνδρα και της γυναίκας καθορίζονται από το «μαύρο»: οι γυναίκες τείνουν να «έλκουν» το «μαύρο» μέσα στην αίσθηση της παρουσίας τους, ενώ οι άνδρες τείνουν (και μάλιστα είναι ΥΠΟΧΡΕΩΜΕΝΟΙ) να προβάλλουν τον εαυτό τους μέσα στο «μαύρο», ώστε να συμπληρώνουν το «αντι-μαύρο» των γυναικών. Ως αποτέλεσμα αυτής της θεμελιώδους διαφοράς, βεβαίως, απαιτείται η χρήση διαφορετικών «μεθόδων προσευχής» για την εφαρμογή της εντολής «αγάπα τον πλησίον σου ως εαυτόν», ανάλογα με το σε ποιον από τους δύο κόσμους ανήκει ο «πλησίον». Είμαι απολύτως βέβαιος ότι δεν υφίσταται κάποια καθολική «μέθοδος προσευχής» σε αυτό το πλαίσιο, πράγμα που σημαίνει ότι ο καθένας οφείλει να ανακαλύψει μόνος του τον ακριβή τρόπο με τον οποίο θα το επιτύχει αυτό.
Καλώ τους πιστούς που εκκλησιάζονται να εργαστούν ενεργά ώστε να γίνουν «το μέτρο της ζύμης». Έχοντας τη βεβαιότητα ότι η «ευλογημένη μέση» υφίσταται πράγματι ως πνευματική πραγματικότητα, το μόνο που χρειάζεται να κάνετε είναι να επιτελέσετε το έργο της λειτουργίας οπουδήποτε κι αν βρίσκεστε, προκειμένου να φτάσετε σε αυτήν.
Όμως, πέρα και πάνω από αυτό, καλώ τους ίδιους ανθρώπους να απαιτήσουν από το «σύστημα» να αλλάξει πορεία — να απομακρυνθεί από την τρέχουσα τροχιά προς έναν καταναλωτικό «μηχανιστικό καπιταλισμό», ο οποίος δεν διαφέρει σε τίποτα από εκείνον της Δύσης. Αυτό το ζήτημα —το φαινόμενο της «αντι-σομπορνόστ» (anti-sobornost) που επιφέρει ο ρωσικός «μηχανιστικός καπιταλισμός»— εξετάζεται στην ανάρτηση 26 (Το σχέδιο «Μέλλον 2050» του Ινστιτούτου Tsargrad αποτελεί μια λανθασμένη πορεία προς τον «Ορθόδοξο ατομικισμό»).
(δ). Οι λιτανείες του Σταυρού ως ισχυρός, μεταμορφωτικός φορέας αλλαγής.
Κατά την άποψή μου, διακρίνουμε τα πρώτα σημάδια διαμόρφωσης αυτού του αιτήματος από τον λαό στην αυξανόμενη δημοτικότητα των Λιτανειών του Σταυρού στη Ρωσία. Πρόσφατα συμμετείχα σε μια τέτοια λιτανεία στο κέντρο της Αγίας Πετρούπολης, η οποία ήταν πραγματικά εντυπωσιακή (115, 116). Συμμετείχαν περίπου 90.000 άτομα, ανάμεσά τους εκατοντάδες ιερείς — άνθρωποι που κρατούσαν εικόνες, άλλοι απλές και άλλοι μεγαλύτερες· άνθρωποι που έφεραν λάβαρα με αγιογραφικές απεικονίσεις του Ιησού, της Παναγίας, του Αγίου Αλεξάνδρου Νιέφσκι και, σε ορισμένες περιπτώσεις, του Αγίου Μάρτυρα Τσαρέβιτς Αλεξέι. Υπήρχαν επίσης σημαίες —της Ρωσικής Ομοσπονδίας, φυσικά, αλλά και των Λαϊκών Δημοκρατιών του Ντονέτσκ και του Λουγκάνσκ. Κατά διαστήματα, κάποιος φώναζε «Χριστός Ανέστη» και εκατοντάδες απαντούσαν «Αληθώς Ανέστη», ή ακουγόταν το «Είμαστε Ρώσοι» με την απάντηση «Ο Θεός είναι μαζί μας».
Η πομπή ξεκίνησε από τον Καθεδρικό Ναό του Καζάν (ο οποίος έχει πλέον αποκατασταθεί, μετά την προηγούμενη χρήση του στην κομμουνιστική κοινωνία ως «Μουσείο Αθεΐας») και κατευθύνθηκε μέσω της κεντρικής οδού Νιέφσκι Προσπέκτ προς την πλατεία Αγίου Αλεξάνδρου Νιέφσκι και τη Λαύρα του Αγίου Αλεξάνδρου Νιέφσκι.
Πριν από την πομπή, συμμετείχα στη Θεία Λειτουργία στον Καθεδρικό Ναό του Καζάν. Ο ναός ήταν τόσο γεμάτος κόσμο, ώστε η απλή μετακίνηση μέσα στο πλήθος συνεπαγόταν αναπόφευκτα πολύ στενή επαφή — μια κατάσταση που, αν συνέβαινε στο πλαίσιο της αμερικανικής «λατρείας του ατομικισμού», θα θεωρούνταν επιθετική «παραβίαση του προσωπικού χώρου» (θέμα που συζητήθηκε στην ανάρτηση 22 με τίτλο «Αίσθηση προσωπικού χώρου» – η θεμελιώδης πνευματική ασθένεια των Αμερικανών). Τη Λειτουργία τέλεσαν (νομίζω) 40 ιερείς. Η μεγάλη χορωδία αποτελούνταν από γυναικεία και ανδρικά σύνολα (κυρίως σπουδαστές ιερατικών σχολών), τα οποία ήταν παραταγμένα το ένα απέναντι στο άλλο μέσα στον κυρίως ναό. Θα θυμάμαι για όλη μου τη ζωή την ΕΠΙΜΟΝΗ ενότητα που επιτύχαμε εντός του Μυστικού Σώματος του Χριστού κατά τη διάρκεια αυτής της ακολουθίας. Αυτή η ενότητα δεν διαλύθηκε αμέσως μόλις βγήκαμε από την εκκλησία, όπως συμβαίνει αναπόφευκτα στη Δύση του «μηχανιστικού καπιταλισμού» και της «λατρείας του ατομικισμού».
Αντιθέτως, αυτή η αξιοσημείωτη πνευματική ενότητα μεταφέρθηκε στη συνέχεια στους δρόμους του κέντρου της Αγίας Πετρούπολης. Η ίδια η πομπή αποτελούσε έναν πανίσχυρο πνευματικό πόλο έλξης, που προφανώς «τραβούσε» κοντά του τους περαστικούς. Μέσα από την πομπή, εγώ —και νομίζω οι περισσότεροι άλλοι— βιώσαμε μια παρατεταμένη αίσθηση βαθιάς πνευματικής χαράς και την αντίστοιχη αγάπη προς τον «πλησίον», η οποία κατέληγε σε μια αίσθηση ενότητας πρωτόγνωρης για μένα σε παγκόσμιο επίπεδο. Ένιωθα βαθιά ευγνωμοσύνη που συμμετείχα σε αυτό, έχοντας στο πλευρό μου δύο Ορθόδοξους φίλους, εκ των οποίων ο ένας είναι αγγλόφωνος «πνευματικός πρόσφυγας», όπως κι εγώ.
ΑΥΤΟ είναι το «sobornost» (η πνευματική ενότητα εν κοινωνία). ΑΥΤΟ είναι το παρελθόν και το μέλλον της Ρωσίας.
115. Η θρησκευτική πομπή ολοκληρώθηκε. Παρουσιάζουμε τις πιο εντυπωσιακές εικόνες, 12 Σεπτεμβρίου 2026, Fontanka.ru; βλ. https://www.fontanka.ru/2026/09/12/76639587/
116. Ολόκληρη η θρησκευτική πομπή στη Λεωφόρο Νιέφσκι σε 13 δευτερόλεπτα — βίντεο, 12 Σεπτεμβρίου 2026, fontanka.ru· βλ. https://www.fontanka.ru/2026/09/12/76639616/
Σχολιάστε