Το αντίστοιχο «σημείο καμπής» στη Ρωσία συνέβη 5 χρόνια μετά την εκλογή του Ρόναλντ Ρίγκαν, το 1985. Η άνοδος στην εξουσία του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ σηματοδότησε την αρχή του τέλους της Σοβιετικής Ένωσης. Κατά ειρωνικό τρόπο, παρά τον μανιώδη αθεϊσμό των κομμουνιστών ηγεμόνων της, η Σοβιετική Ένωση διατήρησε στην πραγματικότητα τις χριστιανικές αρχές στην «οικονομία». (1) Η πτώση των κομμουνιστών έθεσε τις βάσεις για μια δραματική πνευματική επανάσταση στη Ρωσία, με την οποία η Ορθόδοξη Εκκλησία επανεμφανίστηκε ως κεντρικός «πυλώνας» της κοινωνίας.
Το κύριο «πνευματικό συστατικό» της «οικονομίας» στη Ρωσία ήταν (και εξακολουθεί να είναι) η ορθόδοξη έννοια της «σομπορνοστ», η οποία είναι δύσκολο ακόμη και να μεταφραστεί, που σημαίνει κυριολεκτικά «συνοδικότητα». Πρακτικά μιλώντας, αυτό έχει την έννοια της «πνευματικής κοινότητας ανθρώπων που ζουν μαζί» ή της «πνευματικής αρμονίας μέσω της ενότητας στην αγάπη». Είναι κυριολεκτικά η αντίθεση του ατομικισμού – τονίζοντας την ανάγκη για συνεργασία μεταξύ των ανθρώπων εις βάρος του ατομικισμού. Η προέλευσή της είναι η Ορθόδοξη Χριστιανική αρχή ότι η σύντομη ζωή του πραγματικού «ατόμου» υπάρχει μόνο σε κοινωνία με τους άλλους εν Χριστώ και μέσω του Χριστού.
Για να κατανοήσουμε τι είναι η «σομπορνοστ», θα είναι χρήσιμο να κατανοήσουμε ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά της Ορθόδοξης Χριστιανικής πνευματικής πρακτικής. Οι Ορθόδοξοι πιστεύουν ότι το ανθρώπινο πρόσωπο είναι, όπως ο Θεός, μια τριάδα – η τριάδα μας που περιλαμβάνει σώμα, ψυχή και πνεύμα. Ο αμαρτωλός γίνεται πραγματικά «ο εαυτός σου» μόνο όταν και τα τρία μέρη είναι ενωμένα μέσα τους και όταν, έχοντας φτάσει στον «εαυτό σου», είναι σε θέση να «αγαπήσει τον πλησίον σου ως εαυτόν» σε «τριαδική κοινωνία» «εν Χριστώ». Η Ορθόδοξη λειτουργία (που σημαίνει «το έργο του λαού») είναι μια αρχαία τελετουργία και μέθοδος ομαδικής προσευχής, με την οποία οι αμαρτωλοί που αγωνίζονται να γίνουν Χριστιανοί συγκεντρώνονται ως το Μυστικό Σώμα του Χριστού – αυτό είναι το «μυστήριο της συνάθροισης». Στην κοινωνία έχουμε συνηθίσει να διαχωρίζουμε το αρσενικό από το θηλυκό. Αλλά «στο» «Μυστικό Σώμα του Χριστού», δεν υπάρχει κάτι τέτοιο όπως το αρσενικό και το θηλυκό – είναι όλοι ένα. Ο Απόστολος Παύλος το δηλώνει αυτό ρητά στην Επιστολή προς Γαλάτες 3:28. Συμμετέχοντας στη λειτουργία ως λατρευτική λειτουργία, οι Ορθόδοξοι βιώνουν την ένωση άνδρα και γυναίκας εν Χριστώ. Ο προκομμουνιστικός Ρώσος εκκλησιαστικός ιστορικός Ν. Σουβόροφ περιέγραψε την αρχή της «σομπορνοστ» ως εξής (2):
«Η ίδια η ατομική ζωή, με τις ρίζες της, που αγγίζουν τις θρεπτικές πηγές της συνοδικής ζωής της Εκκλησίας [δηλαδή, σομπορνότητα], γεμίζεται, ας πούμε, από μέσα με μια δύναμη που συνήθως δεν βρίσκεται σε αυτήν, και γίνεται μια άλλη, νέα ζωή, μια ζωή όχι καθαυτή, αλλά μια ζωή εν Χριστώ. Όλοι οι πιστοί πρέπει να είναι εν Χριστώ, και, ως εκ τούτου, έχουν ένα μόνο κέντρο και ένα μόνο θεμέλιο για τη ζωή τους – τον Χριστό,… ο οποίος δεν είναι ένα κενό κέντρο, αλλά είναι μια ζωντανή πληρότητα, η οποία εκχέει γύρω Του μια άφθονη χάρη, η οποία ακόμη και αυτό που μόνο αγωνίζεται γι’ Αυτόν, αυτό που μόνο έχει αναστηθεί και στραφεί σε Αυτόν, πραγματικά επανενώνεται μαζί Του. Οι σχέσεις μας λαμβάνουν ένα νέο είδος επικοινωνίας – εν Χριστώ και μέσω του Χριστού. Αυτό το είδος επικοινωνίας είναι τέλειο και δυνητικά πλήρες. Έτσι, οι Χριστιανοί παύουν να είναι διχασμένοι και ενώνονται σε ένα ζωντανό σώμα, έχοντας «μία ψυχή και μία καρδιά» – από απλούς πιστούς μετατρέπονται σε μία κοινότητα που ζει μια ιδιαίτερη συλλογικότητα». ζωή.
Ιστορικά, η ανάπτυξη του ρωσικού πολιτισμού έδωσε έμφαση στην κοινοτική αρχή σε αντίθεση με την έμφαση στην ατομική ιδιωτική ιδιοκτησία που επικρατούσε στη Δύση. Σχετικά, και ως συνέπεια της άμεσης σύνδεσης της Ορθόδοξης Εκκλησίας με το ρωσικό κράτος, η «σομπορνόστ» έγινε η θεμελιώδης αρχή της ρωσικής κοινωνίας. Αυτό είναι ένα κλασικό παράδειγμα του πώς ένα συγκριτικά μικρό ποσοστό σοβαρών εκκλησιαζόμενων Ορθοδόξων Χριστιανών που λατρεύουν «εν πνεύματι και εν αληθεία», που συναθροίζονται τακτικά ως το Μυστικό Σώμα του Χριστού και που προσπαθούν πραγματικά να «αγαπούν τον πλησίον τους ως σεαυτόν» στην καθημερινή ζωή χρησίμευσε ως το «μέτρο ζύμης» που «ανύψωνε το σύνολο» (Ματθαίος 13:33) – η μεγάλη πλειοψηφία των Ρώσων τότε (όπως και σήμερα) ήταν πιστοί αλλά όχι τακτικά ενεργοί συμμετέχοντες στο «μυστήριο της συνάθροισης». Αλλά αυτό παρείχε το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο μπορούσε να εκδηλωθεί το φαινόμενο του «μέτρου ζύμης». (Σημειώνω παρενθετικά ότι ακόμη και στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, παρά τις πολιτισμικές «προσδοκίες», μόνο ένα κλάσμα των πιστών παρακολουθούσε τακτικά το «μυστήριο της συνάθροισης». (3) Αλλά η κοινωνία στο σύνολό της παρόλα αυτά εκδήλωνε έναν Ορθόδοξο Χριστιανικό «τρόπο ζωής», που βασιζόταν στην «τριαδική κοινωνία».)
Η κομμουνιστική επανάσταση εισήγαγε τον «χωρισμό εκκλησίας και κράτους» στη Ρωσία. Οι Μπολσεβίκοι έτσι ανέτρεψαν την Εκκλησία. Αλλά σίγουρα δεν ανέτρεψαν την «σομπορνόστ». Αντίθετα, οι κομμουνιστές εκμεταλλεύτηκαν με μεγάλη επιτυχία την «σομπορνότητα» για να χτίσουν ένα κράτος που ήταν μια αθεϊστική συγχώνευση «εκκλησίας» και κράτους, εναλλακτική λύση στην τσαρική εκδοχή. Για αυτόν τον λόγο, τουλάχιστον προς το παρόν, η «σομπορνόστ» παραμένει στη ρωσική κοινωνία, ακόμη και στις μετακομμουνιστικές γενιές.
Η παρατεταμένη παρουσία της «σομπορνότητας» στη ρωσική κοινωνία έχει την πρακτική συνέπεια ότι η «θεμελιώδης ένταση» μεταξύ των ξεχωριστών κόσμων του άνδρα και της γυναίκας, η οποία υπάρχει σε κάθε κοινωνία, «χαλαρή» και «επιλυμένη» στη ρωσική κοινωνία στο πλαίσιο της συλλογικής ενότητας. Η «θεμελιώδης ένταση» μεταξύ των «δύο κόσμων» του «αρσενικού» και του «θηλυκού» εξακολουθεί να υπάρχει, όπως παντού. Τα μεμονωμένα αρσενικά και θηλυκά εγώ δεν το γνωρίζουν απαραίτητα συνειδητά, αλλά τόσο τα αρσενικά όσο και τα θηλυκά αντλούν από αυτό που ο Ν. Σουβόροφ ονόμασε «την θρεπτική πηγή» της «σομπορνόστ» – τη συλλογική, ενοποιημένη «αγάπη του ρωσικού λαού», η οποία είναι ανάλογη με τη συλλογική αγάπη που βιώνουμε στην «τριαδική κοινωνία» στο «μυστήριο της συνάθροισης» του Μυστικού Σώματος του Χριστού. Θα μπορούσε κανείς να πει κατά μία έννοια ότι η πολιτιστική, ακόμη και η γενετική μνήμη, εξακολουθεί να διατηρεί στον ρωσικό λαό την εμπειρία της ενότητας εν Χριστώ. (4)
Η εξέλιξη της «οικονομίας» στη Ρωσία από την πτώση των κομμουνιστών το 1991 μέχρι σήμερα είναι αμφιλεγόμενη. Την εποχή της πτώσης, ο ίδιος ο πρώην πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον άσκησε προσωπικά και παθιασμένα πιέσεις στις τότε πρόεδρο Μπους για να συσπειρώσει τις δυτικές χώρες και να υποστηρίξει το ρούβλι της ελεύθερης αγοράς. (5) Ο Μπους δεν το έκανε, φυσικά.Αφού μετέδωσαν το μήνυμα «αποτινάξτε τους ζυγούς της τυραννίας» στο Radio Free Europe για σαράντα χρόνια, και αφού ο ρωσικός λαός πράγματι έκανε ακριβώς αυτό, οι ΗΠΑ δεν έκαναν τίποτα απολύτως για να βοηθήσουν. (6) Η Ρωσία αναγκάστηκε να αποδεχθεί σκληρούς όρους ενός δανείου του ΔΝΤ. Αυτοί οι όροι περιελάμβαναν ουσιαστικά την παραίτηση από οποιαδήποτε αξίωση στις πρώην ρωσικές γαίες που περιλαμβάνονταν στη νεοσύστατη ανεξάρτητη χώρα «Ουκρανική Σοσιαλιστική Δημοκρατία». Και αυτοί οι όροι, φυσικά, περιελάμβαναν επίσης τις συνήθεις απαιτήσεις για «ιδιωτικοποίηση» και «μεταρρύθμιση της ελεύθερης αγοράς» σύμφωνα με τη «θεραπεία οικονομικού σοκ». (7) Με αυτόν τον τρόπο, οι δυτικές χώρες επέβαλαν βίαια στη Ρωσία μια καταναλωτική «οικονομία της αγοράς» βασισμένη στις δυτικές προτεσταντικές αρχές του «ατομικισμού» – κάτι εντελώς άσχετο με την ορθόδοξη κοσμοθεωρία και τα ιστορικά εξελικτικά πρότυπα της ρωσικής κοινωνίας. Και με αυτόν τον τρόπο, οι δυτικές χώρες ανάγκασαν τους Ρώσους να υποστούν απόλυτη ταπείνωση, καθώς το 65% της κρατικής περιουσίας «ιδιωτικοποιήθηκε» σε μια εξαιρετικά διεφθαρμένη διαδικασία, όπου η «τιμή πώλησης» ήταν, κατά μέσο όρο, το 3,6% της πραγματικής αξίας του περιουσιακού στοιχείου (8) – μια διαδικασία που ο διάσημος Ρώσος αντιφρονών Αλεξάντερ Σολζενίτσιν χαρακτήρισε ως «το μεγαλύτερο έγκλημα κατά του ρωσικού λαού». (9) Στη συνέχεια, το 77% των Ρώσων ψήφισε υπέρ της επανάληψης της «ιδιωτικοποίησης», αλλά μέχρι τότε ήταν πολύ αργά – το νέο «δυτικοποιημένο» «σύστημα» ήταν σταθερά στην εξουσία. (10)
Υπήρξε μια αρχική περίοδος υπό την ηγεσία του Μπόρις Γέλτσιν, κατά την οποία το ρωσικό κράτος συνεργάστηκε πρόθυμα με τους «Κυρίους» ενώ επένδυαν σε αυτήν την «ιδιωτικοποίηση» που επιβλήθηκε από το ΔΝΤ. Αλλά στη συνέχεια, ο διάδοχος που επέλεξε ο Γέλτσιν, ο Βλαντιμίρ Πούτιν, ανέτρεψε τα δεδομένα σε αυτό το πρόγραμμα, κερδίζοντάς του όχι μόνο την ιδιότητα του «μόνιμου κακού» στα μάτια των εύπιστων Αμερικανών καταναλωτών, αλλά και ουσιαστικά μια «Φετφά» θανατική καταδίκη από τους «Κυρίους». Το προκύπτον «σύστημα» στη Ρωσία έγινε ένα είδος «νόθου» υβριδίου του δυτικού τύπου «ελεύθερης αγοράς» «ατομικιστικού» καταναλωτισμού που καθοδηγείται από ολιγαρχικές φατρίες σε συνδυασμό με τις παραδοσιακές ρωσικές αρχές της απολυταρχίας που διοικούνται από διεφθαρμένους τοπικούς κυβερνητικούς αξιωματούχους. Ο Γκριγκόρι Γιαβλίνσκι, οικονομολόγος και ηγέτης του κόμματος της αντιπολίτευσης Γιαμπλόκο, λέει ότι «η Νέα Δημοκρατική Ρωσία δεν περιελάμβανε ποτέ καμία πραγματική αλλαγή εξουσίας στην κορυφή». (11) Ο Γιαβλίνσκι λέει ότι η ρωσική οικονομία είναι «σύνθετη» και «δεν είναι εύκολο να εξηγηθεί ορθολογικά» – μια «συμβίωση» διεφθαρμένων αξιωματούχων και «αδιαφανών» επιχειρηματικών πρακτικών. (12)
Το ερώτημα για το πού «εξελίσσεται» η ρωσική «οικονομία» από εδώ και πέρα, όπως και το ζήτημα του Αμερικανισμού 2.0, αποτελεί αντικείμενο συνεχιζόμενης συζήτησης.
Σημειώσεις:
(1) Οι Ρώσοι έχουν ένα αστείο για αυτό το θέμα: «Υπήρχε μόνο ένας αληθινός κομμουνιστής – ο Ιησούς Χριστός».
(2) Μάθημα Εκκλησιαστικού Δικαίου, N.S. Suvorov Yaroslavl (1890) (στα Ρωσικά)
(3) «Ο Πολιτισμός της Λαϊκής Ευσέβειας στο Μεσαιωνικό Βυζάντιο (1054-1453)», S. Gerstel και A.-M. Talbot στο M. Angold, The Cambridge History of Christianity, V, Eastern Christianity (Λονδίνο, 2006), 79-100. (Στα Αγγλικά)
(4) Ο όρος «ρωσικός λαός» ισχύει εξίσου για τους Ουκρανούς και τους Λευκορώσους και το φαινόμενο της «σομπορνόστ» είναι εμφανές και σε μια ευρύτερη ομάδα Ορθόδοξων λαών.
(5) «Ο Νίξον λέει ότι ο Μπους πρέπει να κάνει περισσότερα για να βοηθήσει τη Ρωσία», Los Angeles Times, 10 Μαρτίου 1992. (Στα αγγλικά)
(6) Με εξαίρεση την παροχή «ανθρωπιστικής βοήθειας» με τη πόδια κοτόπουλου που έγιναν γνωστά ως «πόδια του Μπους».
(7) «Η Ρωσία και το ΔΝΤ συμφωνούν», έκθεση CRS για το Κογκρέσο, 94-284 E, 25 Μαρτίου 1994
(8) Ρωσική Οικονομία σε Μετάβαση (1990 – 21ος αιώνας) Προβλήματα και Προοπτικές, M.A. Ignatskaya (2006) (Στα ρωσικά)
(9) Στο ίδιο
(10) Στο ίδιο
(11) Realeconomik: Η κρυφή αιτία της μεγάλης ύφεσης (και πώς να αποτρέψουμε την επόμενη), Grigori Yavlinsky (2011) (Στα αγγλικά)
(12) Στο ίδιο
Σχολιάστε