Το αντίστοιχο “σημείο καμπής” στη Ρωσία σημειώθηκε 5 χρόνια μετά την εκλογή του Ρόναλντ Ρίγκαν, το 1985. Η άνοδος στην εξουσία του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ σηματοδότησε την αρχή του τέλους της Σοβιετικής Ένωσης. Κατά ειρωνικό τρόπο, παρά τον λυσσαλέο αθεϊσμό των κομμουνιστών ηγετών της, η Σοβιετική Ένωση διατήρησε στην πραγματικότητα τις χριστιανικές αρχές στην “οικονομία”. (1) Η πτώση των κομμουνιστών έθεσε τις βάσεις για μια δραματική πνευματική επανάσταση στη Ρωσία, με την οποία η Ορθόδοξη Εκκλησία επανεμφανίστηκε ως κεντρικός “πυλώνας” της κοινωνίας.
Η κυριότερη “πνευματική συνιστώσα” της “οικονομίας” στη Ρωσία ήταν (και εξακολουθεί να είναι) η ορθόδοξη έννοια της “sobornost”, η οποία είναι δύσκολο να μεταφραστεί, και σημαίνει κυριολεκτικά “conciliarity”. Πρακτικά, αυτή έχει την έννοια της “πνευματικής κοινότητας των από κοινού διαβιούντων ανθρώπων” ή της “πνευματικής αρμονίας μέσω της ενότητας στην αγάπη”. Είναι κυριολεκτικά το αντίθετο του ατομικισμού – τονίζοντας την ανάγκη για συνεργασία μεταξύ των ανθρώπων εις βάρος του ατομικισμού. Η προέλευσή της είναι η ορθόδοξη χριστιανική αρχή ότι η σύντομη ζωή του πραγματικού “ατόμου” υπάρχει μόνο σε κοινωνία με τους άλλους εν Χριστώ και μέσω του Χριστού.
Για να καταλάβουμε τι είναι η “sobornost”, θα είναι χρήσιμο να κατανοήσουμε ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά της ορθόδοξης χριστιανικής πνευματικής πρακτικής. Οι Ορθόδοξοι πιστεύουν ότι το ανθρώπινο πρόσωπο είναι, όπως και ο Θεός, μια τριάδα – η δική μας τριάδα που περιλαμβάνει το σώμα, την ψυχή και το πνεύμα. Ο αμαρτωλός γίνεται πραγματικά “ο εαυτός του” μόνο όταν και τα τρία μέρη είναι ενωμένα μέσα του και όταν, έχοντας φτάσει στο “ο εαυτός του”, είναι σε θέση να “αγαπάς τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου” σε “τριαδική κοινωνία” “εν Χριστώ”. Η ορθόδοξη λειτουργία (που σημαίνει “το έργο του λαού”) είναι μια αρχαία τελετουργία και μέθοδος ομαδικής προσευχής, με την οποία οι αμαρτωλοί που αγωνίζονται να γίνουν χριστιανοί συγκεντρώνονται ως το Μυστικό Σώμα του Χριστού – αυτό είναι το “μυστήριο της συνάξεως”. Στην κοινωνία έχουμε συνηθίσει να διαχωρίζουμε το αρσενικό και το θηλυκό. Αλλά “μέσα” στο “Μυστικό Σώμα του Χριστού” δεν υπάρχει αρσενικό και θηλυκό – είναι όλοι ένα. Ο Απόστολος Παύλος το δηλώνει αυτό ρητά στη Γαλάτας 3:28. Συμμετέχοντας στη λειτουργία ως λατρευτική υπηρεσία, οι Ορθόδοξοι βιώνουν την ένωση του αρσενικού και του θηλυκού εν Χριστώ.
Ο προκομμουνιστής Ρώσος ιστορικός της εκκλησίας Ν. Σουβόροφ περιέγραψε την αρχή της “sobornost” ως εξής (2):
“Η ίδια η ατομική ζωή, με τις ρίζες της, που αγγίζουν τις θρεπτικές πηγές της concilar ζωής της Εκκλησίας [δηλ. της sobornost], γεμίζει, κατά κάποιον τρόπο, από μέσα της με μια δύναμη που συνήθως δεν βρίσκεται σ’ αυτήν, και γίνεται μια άλλη, νέα ζωή, μια ζωή όχι αυτή καθ’ εαυτήν, αλλά μια ζωή εν Χριστώ. Όλοι οι πιστοί πρέπει να είναι εν Χριστώ, και, επομένως, έχουν ένα και μοναδικό κέντρο και ένα και μοναδικό θεμέλιο για τη ζωή τους – τον Χριστό, … ο οποίος δεν είναι ένα κενό κέντρο, αλλά είναι ένα ζωντανό πλήρωμα, το οποίο εκχέει γύρω του μια άφθονη χάρη, η οποία ακόμη και εκείνο που μόνο αγωνίζεται γι’ Αυτόν, εκείνο που μόνο έχει αναστηθεί και έχει στραφεί προς Αυτόν, επανενώνεται πραγματικά μαζί Του. Οι σχέσεις μας δέχονται ένα νέο είδος επικοινωνίας – εν Χριστώ και μέσω του Χριστού. Αυτό το είδος επικοινωνίας είναι τέλειο και δυνητικά ολοκληρωμένο. Έτσι, οι χριστιανοί παύουν να είναι διχασμένοι και ενώνονται σε ένα ζωντανό σώμα, έχοντας “μία ψυχή και μία καρδιά” – από απλοί πιστοί μετατρέπονται σε μία κοινότητα που ζει μία ιδιαίτερη συλλογική ζωή”.
Ιστορικά, η ανάπτυξη του ρωσικού πολιτισμού έδωσε έμφαση στην κοινοτική αρχή σε αντίθεση με την έμφαση στην ατομική ατομική ιδιοκτησία που επικρατούσε στη Δύση. Συναφώς, και ως συνέπεια της άμεσης σύνδεσης της Ορθόδοξης Εκκλησίας με το ρωσικό κράτος, η “sobornost” έγινε η θεμελιώδης αρχή της ρωσικής κοινωνίας. Πρόκειται για μια κλασική απεικόνιση του πώς ένα συγκριτικά μικρό ποσοστό σοβαρών εκκλησιαζόμενων Ορθοδόξων Χριστιανών που λατρεύουν “εν πνεύματι και εν τη αληθεία” ,που συναθροίζονται τακτικά ως το Μυστικό Σώμα του Χριστού και που πραγματικά προσπαθούν να “αγαπούν τον πλησίον σου ως σεαυτόν” στην καθημερινή ζωή λειτούργησε ως το “μέτρο του προζυμιού” που “ανέστησε το όλον” (Ματθαίος 13:33) – η μεγάλη πλειοψηφία των Ρώσων τότε (όπως και σήμερα) ήταν πιστοί αλλά όχι τακτικά ενεργοί συμμετέχοντες στο “μυστήριο της συνάθροισης”. Αυτό όμως παρείχε το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούσε να εκδηλωθεί η επίδραση του “μέτρου του προζυμιού”. (Παρενθετικά σημειώνω ότι ακόμη και στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, παρά τις πολιτισμικές “προσδοκίες”, μόνο ένα κλάσμα των πιστών συμμετείχε τακτικά στο “μυστήριο της συνάθροισης”. (3) Αλλά η κοινωνία στο σύνολό της εκδηλώνει ωστόσο έναν ορθόδοξο χριστιανικό “τρόπο ζωής”, ριζωμένο στην “τριαδική κοινωνία”).
Η κομμουνιστική επανάσταση εισήγαγε τον “διαχωρισμό κράτους και εκκλησίας” στη Ρωσία. Οι Μπολσεβίκοι ανέτρεψαν έτσι την Εκκλησία. Αλλά σίγουρα δεν ανέτρεψαν το “sobornost”. Αντιθέτως, οι κομμουνιστές εκμεταλλεύτηκαν με μεγάλη επιτυχία το “sobornost” για να οικοδομήσουν ένα κράτος που ήταν μια άθεη συγχώνευση “εκκλησίας” και κράτους, η οποία ήταν εναλλακτική της τσαρικής εκδοχής. Για το λόγο αυτό, τουλάχιστον προς το παρόν, το “sobornost” παραμένει ακόμη στη ρωσική κοινωνία, ακόμη και στις μετακομμουνιστικές γενιές.
Η παρατεταμένη παρουσία του “sobornost” στη ρωσική κοινωνία έχει την πρακτική συνέπεια ότι η “θεμελιώδης ένταση” μεταξύ των ξεχωριστών κόσμων του αρσενικού και του θηλυκού, που υπάρχει σε κάθε κοινωνία, “χαλαρώνει” και “επιλύεται” στη ρωσική κοινωνία στο πλαίσιο της συλλογικής ενότητας. Η “θεμελιώδης ένταση” μεταξύ των “δύο κόσμων” του “αρσενικού” και του “θηλυκού” εξακολουθεί να υπάρχει, όπως παντού. Τα ατομικά αρσενικά και θηλυκά εγώ δεν έχουν απαραίτητα συνειδητή επίγνωση αυτού, αλλά τόσο τα αρσενικά όσο και τα θηλυκά αντλούν από αυτό που ο N. Suvorov ονόμασε “θρεπτική πηγή” της “sobornost” – τη συλλογική, ενιαία “αγάπη του ρωσικού λαού”, η οποία είναι ανάλογη με τη συλλογική αγάπη που βιώνουμε στην “τριαδική κοινωνία” στο “μυστήριο της συνάθροισης” του Μυστηριακού Σώματος του Χριστού. Θα μπορούσαμε να πούμε κατά μία έννοια ότι η πολιτιστική, ακόμη και η γενετική μνήμη διατηρεί ακόμη στον ρωσικό λαό την εμπειρία της εν Χριστώ ενότητας. (4)
Η εξέλιξη της “οικονομίας” στη Ρωσία από την πτώση των κομμουνιστών το 1991 μέχρι σήμερα είναι αμφιλεγόμενη. Την εποχή της πτώσης, ο ίδιος ο πρώην πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον πίεζε προσωπικά και με πάθος τον τότε πρόεδρο Μπους να συσπειρώσει τις δυτικές χώρες και να υποστηρίξει το ρούβλι της ελεύθερης αγοράς. (5) Ο Μπους, φυσικά, δεν το έκανε. Αφού μετέδιδαν επί σαράντα χρόνια από το Radio Free Europe “αποτινάξτε τα ζυγώματα της τυραννίας” και αφού ο ρωσικός λαός πράγματι έκανε ακριβώς αυτό, οι ΗΠΑ δεν έκαναν τίποτα απολύτως για να βοηθήσουν. (6) Η Ρωσία αναγκάστηκε να δεχτεί τους σκληρούς όρους ενός δανείου του ΔΝΤ. Αυτοί οι όροι περιελάμβαναν ουσιαστικά την παραίτηση από κάθε διεκδίκηση των πρώην ρωσικών εδαφών που περιλαμβάνονταν στη νεοσύστατη ανεξάρτητη χώρα “Ουκρανική Σοσιαλιστική Δημοκρατία”. Και αυτοί οι όροι, φυσικά, περιλάμβαναν επίσης τις συνήθεις απαιτήσεις για “ιδιωτικοποιήσεις” και “μεταρρυθμίσεις της ελεύθερης αγοράς” σύμφωνα με την “οικονομική θεραπεία σοκ”. (7) Με αυτόν τον τρόπο, οι δυτικές χώρες επέβαλαν με τη βία στη Ρωσία μια καταναλωτική οικονομία της “αγοράς”, βασισμένη στις δυτικές προτεσταντικές αρχές του “ατομικισμού” – κάτι εντελώς άσχετο με την ορθόδοξη κοσμοθεωρία και με τα ιστορικά εξελικτικά πρότυπα της ρωσικής κοινωνίας. Και με τον τρόπο αυτό, οι δυτικές χώρες ανάγκασαν τους Ρώσους να υπομείνουν την απόλυτη ταπείνωση, καθώς το 65% της κρατικής περιουσίας “ιδιωτικοποιήθηκε” σε μια μαζικά διεφθαρμένη διαδικασία, κατά την οποία η “τιμή πώλησης” ήταν, κατά μέσο όρο, 3,6% της πραγματικής αξίας των περιουσιακών στοιχείων (8) – μια διαδικασία που ο διάσημος Ρώσος αντιφρονών Αλεξάντερ Σολζενίτσιν χαρακτήρισε ως “το μεγαλύτερο έγκλημα κατά του ρωσικού λαού”. (9) Στη συνέχεια, το 77% των Ρώσων ψήφισε να ξαναγίνει η “ιδιωτικοποίηση”, αλλά τότε ήταν πια πολύ αργά – το νέο “δυτικοποιημένο” “σύστημα” ήταν σταθερά στην εξουσία. (10)
Υπήρξε μια αρχική περίοδος υπό την ηγεσία του Μπόρις Γέλτσιν, όταν το ρωσικό κράτος συνεργάστηκε πρόθυμα με τους “αφέντες”, ενώ αυτοί επένδυαν σε αυτή την επιβαλλόμενη από το ΔΝΤ “ιδιωτικοποίηση”. Στη συνέχεια όμως ο εκλεκτός διάδοχος του Γέλτσιν, ο Βλαντιμίρ Πούτιν, ανέτρεψε το πρόγραμμα αυτό, κερδίζοντας όχι μόνο το καθεστώς του “μόνιμου κακού” στα μάτια των αφελών Αμερικανών καταναλωτών, αλλά και ουσιαστικά μια θανατική καταδίκη “Φάτβα” από τους “Κυρίους”. Το προκύπτον “σύστημα” στη Ρωσία έγινε ένα είδος “μπάσταρδου” υβριδίου δυτικού τύπου “ελεύθερης αγοράς” “ατομικιστικού” καταναλωτισμού που καθοδηγείται από ολιγαρχικές φατρίες σε συνδυασμό με τις παραδοσιακές ρωσικές αρχές της απολυταρχίας που διαχειρίζονται διεφθαρμένοι τοπικοί κυβερνητικοί αξιωματούχοι. Ο Γκριγκόρι Γιαβλίνσκι, οικονομολόγος και ηγέτης του αντιπολιτευόμενου κόμματος Γιάμπλοκο, λέει ότι “η Νέα Δημοκρατική Ρωσία δεν περιλάμβανε ποτέ καμία πραγματική αλλαγή εξουσίας στην κορυφή”. (11) Ο Γιαβλίνσκι λέει ότι η ρωσική οικονομία είναι “πολύπλοκη” και “δεν είναι εύκολο να εξηγηθεί ορθολογικά” – μια “συμβίωση” διεφθαρμένων αξιωματούχων και “αδιαφανών” επιχειρηματικών πρακτικών. (12)
Το ερώτημα για το πού “εξελίσσεται” η ρωσική “οικονομία” από εδώ και πέρα είναι, όπως και το ερώτημα για τον αμερικανισμό 2.0, αντικείμενο συνεχών συζητήσεων.
Σημειώσεις:
(1) Οι Ρώσοι έχουν ένα ανέκδοτο για το θέμα αυτό: “Υπήρξε μόνο ένας αληθινός κομμουνιστής – ο Ιησούς Χριστός”.
(2) Μάθημα εκκλησιαστικού δικαίου, N.S. Suvorov Yaroslavl (1890) (στα ρωσικά)
(3) “Η κουλτούρα της λαϊκής ευσέβειας στο μεσαιωνικό Βυζάντιο (1054-1453)”, S. Gerstel και A.-M. Talbot στο M. Angold, The Cambridge History of Christianity, V, Eastern Christianity (Λονδίνο, 2006), 79-100. (Στα αγγλικά)
(4) Ο όρος “ρωσικός λαός” ισχύει εξίσου για τους Ουκρανούς και τους Λευκορώσους και το φαινόμενο του “sobornost” είναι εμφανές και σε μια ευρύτερη ομάδα ορθόδοξων λαών.
(5) “Ο Νίξον λέει ότι ο Μπους πρέπει να κάνει περισσότερα για να βοηθήσει τη Ρωσία”, Los Angeles Times, 10 Μαρτίου 1992. (Στα αγγλικά)
(6) Με εξαίρεση την παροχή “ανθρωπιστικής βοήθειας” με τη μορφή ποδιών κοτόπουλου, τα οποία έγιναν γνωστά στη Ρωσία ως “πόδια του Μπους”.
(7) “Η Ρωσία και το ΔΝΤ έρχονται σε συμφωνία”, έκθεση CRS για το Κογκρέσο, 94-284 E, 25 Μαρτίου 1994.
(8) Russian Economy in Transition (1990s – XXIst century) Problems and Prospects, M.A. Ignatskaya (2006) (Στα ρωσικά)
(9) Ibid
(10) Ibid
(11) Realeconomik: Grigori Yavlinsky (2011) (στα αγγλικά): The hidden cause of the great recession (and how to avert the next one), Grigori Yavlinsky (2011) (In english)
(12) Ibid
Σχολιάστε